FIR (First Information Report) ही कोणत्याही गुन्ह्याची कायदेशीर सुरुवात असते. पण अनेकांना याची योग्य प्रक्रिया माहित नसल्यामुळे त्यांना न्याय मिळण्यात अडचणी येतात. या लेखातून आम्ही सोप्या मराठीत FIR नोंदणीची संपूर्ण प्रक्रिया समजावून घेणार आहोत.
FIR म्हणजे काय? (What is FIR in Marathi)
FIR (First Information Report) म्हणजे "प्रथम माहिती अहवाल". एखादा संज्ञेय गुन्हा (Cognizable Offence) घडल्याची माहिती पोलीस ठाण्यात प्रथमच नोंदवली जाणारी तक्रार याला FIR म्हणतात. संज्ञेय गुन्हा म्हणजे असे गुन्हे ज्यामध्ये पोलीस कोर्टाच्या परवानगीशिवाय तपास करू शकतात, गुन्हेगाराला अटक करू शकतात. उदाहरणार्थ: चोरी, मारहाण, बलात्कार, खंडणी, फसवणूक, हत्या, दहशतवाद इ.
FIR कोण करू शकतो? (Who can file FIR)
बऱ्याच लोकांना वाटतं की फक्त पीडित व्यक्तीच FIR करू शकते, पण हे चुकीचं आहे. खालील कोणतीही व्यक्ती FIR नोंद करू शकते:
· गुन्ह्याची बळी झालेली व्यक्ती (पीडित)
· पीडित व्यक्तीचे नातेवाईक
· गुन्ह्याचे प्रत्यक्ष साक्षीदार
· गुन्ह्याची माहिती असलेली कोणतीही व्यक्ती
· सामाजिक कार्यकर्ते किंवा संस्था
महत्वाची गोष्ट: गुन्हा आपल्या पोलीस ठाण्याच्या हद्दीत घडला असेल हे आवश्यक नाही. Zero FIR ची तरतूद आहे, ज्याद्वारे तुम्ही कोणत्याही पोलीस ठाण्यात FIR नोंद करू शकता, नंतर ती योग्य हद्दीतील ठाण्यात हस्तांतरित केली जाईल.
ऑफलाइन FIR कशी करावी? (Offline FIR Process in Maharashtra)
1. जवळच्या पोलीस ठाण्यात जा: गुन्हा घडल्यानंतर शक्य तितक्या लवकर जवळच्या पोलीस ठाण्यात जा.
2. तक्रार नोंदवा: गुन्ह्याची तपशीलवार माहिती द्या. तुम्ही तोंडी किंवा लेखी तक्रार करू शकता. BNSS 2023 (नवीन आपराधिक प्रक्रिया संहिता) नुसार, पोलीस अधिकाऱ्यांना तुमची तक्रार लेखी स्वरूपात नोंदवणे बंधनकारक आहे.
3. माहिती तपासा: पोलीस तुमची माहिती लिहून घेतील. ते तुम्हाला ती वाचून दाखवतील किंवा तुम्ही स्वतः वाचा. सर्व माहिती बरोबर असल्याची खात्री करा.
4. सही करा: माहिती बरोबर असल्यास त्या लेखी अहवालावर सही करा.
5. FIR ची प्रत घ्या: तुमचा कायदेशीर हक्क आहे की तुम्हाला FIR ची विनामूल्य प्रत मिळावी. BNSS 2023 च्या कलम 173 नुसार हा हक्क तुम्हाला दिला जातो. तुमच्याकडे FIR ची प्रत नसेल तर पोलिसांकडे त्याची मागणी करा.
ऑनलाइन FIR कशी करावी? (Online FIR Maharashtra)
महाराष्ट्रात आता अनेक प्रकारच्या तक्रारी ऑनलाइन करता येतात:
महाराष्ट्र पोलीस ऑनलाइन तक्रार पोर्टल:
- https://citizen.mahapolice.gov.in या वेबसाइटला भेट द्या
- 'Lodge Complaint' किंवा 'Online FIR' पर्याय निवडा
- तुमचा मोबाइल नंबर टाका आणि OTP द्वारे लॉगिन करा
- गुन्ह्याचा प्रकार निवडा (चोरी, फसवणूक इ.)
- सर्व तपशील भरा - दिनांक, वेळ, ठिकाण, गुन्ह्याचे वर्णन
- संलग्नक (Attachments) असल्यास अपलोड करा
- फॉर्म सबमिट करा
महत्वाचे सूचना:
- गंभीर गुन्हे (जसे की बलात्कार, हत्या, मारहाण) साठी ऑनलाइन तक्रार नंतर पोलीस ठाण्यात व्यक्तिशः हजर राहणे आवश्यक असू शकते
- प्रत्येक तक्रारीला एक अद्यावत क्रमांक (URN) मिळतो, ज्याद्वारे तुम्ही तक्रारीची स्थिती तपासू शकता
सायबर गुन्ह्यांसाठी FIR कशी करावी? (Cyber Crime FIR Process)
सायबर गुन्हे वेगळ्या पद्धतीने हाताळले जातात:
- वेबसाइट: https://cybercrime.gov.in
- यावर तक्रार करता येणारे गुन्हे: ऑनलाइन फसवणूक, फिशिंग, सोशल मीडिया खात्याची चोरी, ऑनलाइन ब्लॅकमेलिंग, OTP/UPI फ्रॉड, ऑनलाइन जुगार
- फायदे: राष्ट्रीय स्तरावर तक्रार नोंदवली जाते, विशेष सायबर सेल तपास करते
पोलीस FIR नोंद करायला नकार देत असल्यास काय करावे? (If Police Refuse FIR)
असे घडत असेल तर घाबरू नका, तुमच्याकडे कायदेशीर पर्याय आहेत:
- तहसीलदार किंवा उच्च अधिकाऱ्यांकडे तक्रार: BNSS 2023 च्या कलम 173(4) नुसार, तुम्ही लेखी तक्रारीसह थेट सुपरिंटेंडेंट ऑफ पोलिस (SP) किंवा डिप्टी कमिशनर ऑफ पोलिस (DCP) यांच्याकडे जाऊ शकता.
- न्यायाधीश (मॅजिस्ट्रेट) कडे अर्ज: BNSS 2023 च्या कलम 175(3) नुसार, न्यायालयाकडे अर्ज केल्यास न्यायाधीश पोलीस ठाण्याला FIR नोंद करण्याचे आदेश देऊ शकतात.
- ऑनलाइन ग्राहक तक्रार: राज्य पोलीस वेबसाइटवर ग्राहक तक्रार दाखल करा.
- मानवाधिकार आयोग: राज्य किंवा राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाकडे तक्रार करा.
FIR लिहिताना कोणती माहिती घालावी? (Essential Information for FIR)
· गुन्ह्याचा नेमका दिनांक आणि वेळ
· गुन्हा घडलेले नेमके ठिकाण
· गुन्ह्याचे तपशीलवार वर्णन
· आरोपी व्यक्ती/व्यक्तींची नावे (माहिती असल्यास)
· गुन्ह्यातील पुरावे (फोटो, व्हिडिओ, संदेश, दस्तऐवज इ.)
· साक्षीदारांची नावे आणि संपर्क माहिती
· चोरी/नुकसान झालेली मालमत्ता किंवा रक्कम
महत्वाचे कायदेशीर तरतुदी (Important Legal Provisions)
- Lalita Kumari v. State of UP (2014): सर्वोच्च न्यायालयाने स्पष्ट केले की संज्ञेय गुन्ह्याची माहिती मिळाल्यास पोलीसांना FIR नोंद करणे अनिवार्य आहे.
- Zero FIR: कोणत्याही पोलीस ठाण्यात FIR नोंद करता येते, नंतर ती योग्य हद्दीत हस्तांतरित केली जाते.
- BNSS 2023 कलम 173: FIR ची विनामूल्य प्रत दिली जाणे बंधनकारक.
- खोट्या तक्रारीची शिक्षा: खोट्या आरोपांसाठी भारतीय दंड संहितेच्या कलम 182, 211 अंतर्गत कारवाई होऊ शकते.
उपयुक्त सल्ले (Practical Tips)
1. FIR ची प्रत नेहमी सुरक्षित ठेवा
2. FIR क्रमांक, तारीख आणि ठाण्याचे नाव नोंदवून ठेवा
3. तपास अधिकाऱ्याचे नाव आणि संपर्क माहिती घ्या
4. नियमितपणे तपासाची स्थिती विचारत रहा
5. आवश्यकतेनुसार वकिलाचा सल्ला घ्या
निष्कर्ष (Conclusion)
FIR हा प्रत्येक नागरिकाचा मूलभूत कायदेशीर हक्क आहे. गुन्हा घडल्यास किंवा गुन्ह्याची माहिती असल्यास FIR नोंद करण्यास संकोच करू नये. नवीन BNSS 2023 कायद्याने ही प्रक्रिया आणखीन पारदर्शक आणि नागरिक-हिताची बनवली आहे. लक्षात ठेवा, वेळेवर केलेली FIR नोंद गुन्हेगारांना न्यायासमोर आणण्यासाठी अत्यंत महत्वाची असते.
FAQs – FIR कशी करावी?
1. FIR कशी करावी? (How to File FIR in India)
FIR करण्यासाठी जवळच्या पोलीस ठाण्यात जाऊन तोंडी किंवा लेखी तक्रार देता येते. तसेच महाराष्ट्रात Online FIR citizen.mahapolice.gov.in या वेबसाइटवरूनही करता येते. BNSS 2023 नुसार संज्ञेय गुन्ह्यात FIR नोंद करणे पोलिसांना बंधनकारक आहे.
2. ऑनलाइन FIR कशी करावी महाराष्ट्रात?
महाराष्ट्रात Online FIR Maharashtra करण्यासाठी citizen.mahapolice.gov.in या पोर्टलवर OTP द्वारे लॉगिन करून तक्रार नोंदवता येते. चोरी, फसवणूक, हरवलेली कागदपत्रे, सायबर गुन्हे यासाठी ही सुविधा उपलब्ध आहे.
3. FIR कोण करू शकतो? (Who Can File FIR)
FIR फक्त पीडित व्यक्तीच नाही तर पीडिताचे नातेवाईक, साक्षीदार, गुन्ह्याची माहिती असलेली कोणतीही व्यक्ती किंवा संस्था दाखल करू शकते.
4. Zero FIR म्हणजे काय?
Zero FIR म्हणजे गुन्हा कुठेही घडला असला तरी कोणत्याही पोलीस ठाण्यात FIR नोंद करता येते. नंतर ती योग्य हद्दीतील पोलीस ठाण्यात हस्तांतरित केली जाते.
5. २४ तासांनंतर FIR नोंदवता येते का?
होय. FIR after 24 hours सुद्धा नोंदवता येते. मात्र तक्रारीत उशीराचे कारण नमूद करणे महत्त्वाचे असते. उशीरामुळे FIR अवैध ठरत नाही.
6. पोलीस FIR नोंद करायला नकार दिल्यास काय करावे?
जर पोलीस FIR नोंद करत नसतील तर:
SP/DCP कडे लेखी तक्रार करा
BNSS 2023 कलम 175(3) नुसार मॅजिस्ट्रेटकडे अर्ज करा
हा तुमचा कायदेशीर हक्क आहे.
7. सायबर गुन्ह्यासाठी FIR कशी करावी?
ऑनलाइन फसवणूक, UPI फ्रॉड, सोशल मीडिया हॅकिंगसाठी cybercrime.gov.in FIR या वेबसाइटवर ऑनलाइन तक्रार करता येते. सायबर सेलद्वारे तपास केला जातो.
8. FIR दाखल झाल्यानंतर काय होते?
FIR नंतर पोलिस तपास सुरू करतात. यामध्ये पुरावे गोळा करणे, साक्षीदारांचे जबाब, फॉरेन्सिक तपास, आरोपीची चौकशी यांचा समावेश असतो.
9. FIR ची प्रत मोफत मिळते का?
होय. BNSS 2023 कलम 173 नुसार FIR ची विनामूल्य प्रत मिळणे हा तक्रारदाराचा कायदेशीर हक्क आहे.
10. खोटी FIR केल्यास काय होते?
खोटी FIR दाखल करणे हा गुन्हा आहे. IPC कलम 182 आणि 211 अंतर्गत तक्रारदारावर कायदेशीर कारवाई होऊ शकते.
11. FIR आणि पोलिस तक्रार यात काय फरक आहे?
पोलिस तक्रार ही अनौपचारिक असते, तर FIR (First Information Report) हा संज्ञेय गुन्ह्यासाठी नोंदवला जाणारा अधिकृत कायदेशीर दस्तऐवज आहे.
12. BNSS 2023 नुसार FIR चे नवीन नियम काय आहेत?
BNSS 2023 अंतर्गत FIR नोंद करणे, FIR ची प्रत देणे, Zero FIR, वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडे तक्रार करण्याचा अधिकार हे नियम अधिक स्पष्ट आणि नागरिकहिताचे करण्यात आले आहेत.
👉 आपले कायदे वर आणखी कायदेशीर माहिती मिळवा!
- Zero FIR म्हणजे काय? जाणून घ्या.
- खोटी FIR दाखल झाली आहे? उपाय जाणून घ्या.
- पोलीस FIR नोंद करत नसतील तर काय करावे?
Reviewed by aaple kayde
on
जानेवारी १६, २०२६
Rating:
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा