Zero FIR म्हणजे काय? कोणत्याही पोलीस ठाण्यात FIR दाखल करता येतो का? संपूर्ण कायदेशीर माहिती

Zero FIR म्हणजे काय? 

Zero FIR म्हणजे एक अशी प्राथमिक गुन्हे नोंद (First Information Report) जी कोणत्याही पोलीस ठाण्यात दाखल करता येते, मग तो गुन्हा त्या ठाण्याच्या हद्दीत घडलेला नसला तरीही. अशा एफआयआरला ‘०’ (शून्य) क्रमांक दिला जातो, म्हणून हे नाव पडले.

हे उद्दिष्ट असते की तक्रार नोंदणीत विलंब होऊ नये आणि गुन्ह्याची माहिती मिळताच तात्काळ कायदेशीर प्रक्रिया सुरू व्हावी. नंतर हा एफआयआर संबंधित अधिकारक्षेत्राच्या पोलीस ठाण्याकडे तपासासाठी पाठविला जातो.

Zero FIR कधी दाखल करता येते?

1. गंभीर स्वरूपाचे गुन्हे (खून, बलात्कार, अपहरण, दहशतवाद) झाल्यास त्वरित कारवाईसाठी.
2. प्रवासादरम्यान गुन्हा घडल्यास (रेल्वे, बस, विमान).
3. महिला व बालकांवरील गुन्ह्यांमध्ये तक्रार लांबणीवर टाकता कामा नये म्हणून.
4. स्थानिक पोलीस ठाणे तक्रार घेण्यास टाळाटाळ करत असल्यास (अधिकारक्षेत्राचा बडगा उगारल्यास).

Zero FIR कशी दाखल करावी? (स्टेप बाय स्टेप)

1. जवळच्या कोणत्याही पोलीस ठाण्यात जा – हद्दीचा प्रश्न करू नका.
2. लेखी तक्रार द्या किंवा पोलिसांना मौखिक माहिती द्या.
3. पोलिसांनी ती तक्रार नोंदवून एफआयआरला ‘०’ क्रमांक द्यावा.
4. तुम्हाला मोफत एफआयआर प्रत देणे बंधनकारक आहे.
5. पुढे ती एफआयआर योग्य अधिकारक्षेत्राच्या ठाण्याकडे वर्ग करण्यात येते.

कोणताही पोलीस अधिकारी फक्त अधिकारक्षेत्राबाहेरचा गुन्हा म्हणून Zero FIR नोंदवण्यास नकार देऊ शकत नाही.

नागरिकांचे हक्क व कायदेशीर तरतुदी

• BNSS 2023 (भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता) अंतर्गत ही तरतूद स्पष्ट आहे – पोलिसांना अधिकारक्षेत्राच्या कारणावरून एफआयआर नोंदवण्यास नकार देता येणार नाही.
• सर्वोच्च न्यायालयाच्या Lalita Kumari vs. Govt. of UP (2013) निर्णयानुसार – गंभीर गुन्ह्यांमध्ये एफआयआर नोंदणे बंधनकारक आहे, अधिकारक्षेत्राचा मुद्दा नंतर सोडवला जाईल.

पोलिसांनी Zero FIR नोंदवण्यास नकार दिल्यास काय करावे?

• वरिष्ठ पोलीस अधिकारी (SP/PAC) किंवा पोलीस आयुक्त यांच्याकडे तक्रार करा.
• ऑनलाइन तक्रार पोर्टलवर नोंद करा (राज्यानुसार).
• न्यायदंडाधिकारी (Magistrate) यांच्याकडे अर्ज करून एफआयआर नोंदणीचे आदेश मिळवा.

Zero FIR चे फायदे

1. तात्काळ कारवाई – पुरावे नष्ट होण्यापूर्वी कारवाई.
2. पीडितेला मदत – दूरच्या ठाण्यात जाण्याची गरज नाही.
3. न्यायप्रवेश सुलभ – पोलिसांची टाळाटाळ थांबते.
4. महिला व बालकांसाठी प्रभावी – विशेषतः POCSO कायद्यांतर्गत.

Zero FIR vs सामान्य FIR

• मुद्दा Zero FIR सामान्य FIR
• कुठे दाखल करता येईल? कोणत्याही पोलीस ठाण्यात केवळ घटनास्थळाच्या हद्दीतील ठाण्यात
• क्रमांक ‘०’ ‘१’, ‘२’... (हद्दीनुसार)
• पुढील प्रक्रिया दुसऱ्या ठाण्याकडे वर्ग त्याच ठाण्यात तपास

उदाहरण

समजा, नाशिकमध्ये गुन्हा झाला पण तुम्ही पुण्यात आहात. तुम्ही पुण्यातील कोणत्याही पोलीस ठाण्यात Zero FIR दाखल करू शकता. तो एफआयआर ‘०’ क्रमांकाने नोंदवला जाईल आणि नंतर नाशिक पोलिसांकडे तपासासाठी पाठविला जाईल.

निष्कर्ष:

Zero FIR हे एक शक्तिशाली कायदेशीर साधन आहे, जे नागरिकांना प्रशासनाच्या हद्दीच्या अडचणींशिवाय त्वरित न्याय मिळवून देते. आपल्या हक्काची जाणीव ठेवून वेळेत Zero FIR दाखल करावी.

 

Zero FIR संबंधित वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

1. Zero FIR म्हणजे काय?

Zero FIR म्हणजे गुन्हा कोणत्याही ठिकाणी घडला असला तरी कोणत्याही पोलीस ठाण्यात दाखल करता येणारा एफआयआर. नंतर तो संबंधित अधिकारक्षेत्राच्या पोलीस ठाण्याकडे तपासासाठी वर्ग केला जातो.

2. Zero FIR आणि सामान्य FIR मध्ये काय फरक आहे?

सामान्य FIR हा गुन्हा घडलेल्या क्षेत्रातील पोलीस ठाण्यात दाखल केला जातो, तर Zero FIR कोणत्याही पोलीस ठाण्यात दाखल करता येतो. पुढे तो संबंधित पोलीस ठाण्याकडे हस्तांतरित केला जातो.

3. Zero FIR कोण दाखल करू शकतो?

पीडित व्यक्ती, तिचे नातेवाईक, मित्र किंवा गुन्ह्याबाबत माहिती असलेली कोणतीही व्यक्ती Zero FIR दाखल करू शकते.

4. Zero FIR दाखल करण्यासाठी वकील आवश्यक आहे का?

नाही. Zero FIR दाखल करण्यासाठी वकिलाची आवश्यकता नसते. कोणताही नागरिक स्वतः पोलीस ठाण्यात जाऊन तक्रार नोंदवू शकतो.

5. कोणत्या गुन्ह्यांसाठी Zero FIR दाखल करता येतो?

खून, बलात्कार, अपहरण, महिला अत्याचार, सायबर फसवणूक, गंभीर अपघात आणि इतर संज्ञेय (Cognizable) गुन्ह्यांसाठी Zero FIR दाखल करता येतो.

6. पोलीस Zero FIR नोंदवण्यास नकार देऊ शकतात का?

नाही. अधिकारक्षेत्राचे कारण देऊन पोलीस Zero FIR नोंदवण्यास नकार देऊ शकत नाहीत. नकार दिल्यास वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडे तक्रार करता येते.

7. ऑनलाइन Zero FIR दाखल करता येतो का?

काही राज्यांमध्ये ऑनलाइन FIR किंवा ई-तक्रार नोंदवण्याची सुविधा उपलब्ध आहे. मात्र, सुविधा संबंधित राज्याच्या पोलीस विभागावर अवलंबून असते.

8. Zero FIR दाखल केल्यानंतर पुढे काय होते?

तक्रार नोंदवल्यानंतर ती संबंधित अधिकारक्षेत्र असलेल्या पोलीस ठाण्याकडे पाठवली जाते. त्यानंतर तपासाची प्रक्रिया सुरू होते.

9. महिलांसाठी Zero FIR चे महत्त्व काय आहे?

महिलांवरील अत्याचार, लैंगिक छळ किंवा बलात्काराच्या प्रकरणांमध्ये त्वरित तक्रार नोंदवण्यासाठी Zero FIR अत्यंत उपयुक्त आहे. त्यामुळे वेळेवर कारवाई होण्यास मदत होते.

10. प्रवासादरम्यान गुन्हा घडल्यास Zero FIR दाखल करता येतो का?

होय. रेल्वे, बस, विमान किंवा इतर प्रवासादरम्यान गुन्हा घडल्यास जवळच्या कोणत्याही पोलीस ठाण्यात Zero FIR दाखल करता येतो.

11. Zero FIR ची मोफत प्रत मिळते का?

होय. Zero FIR नोंदवल्यानंतर त्याची प्रमाणित प्रत मोफत मिळवण्याचा प्रत्येक नागरिकाला कायदेशीर अधिकार आहे.

12. सायबर फसवणुकीसाठी Zero FIR दाखल करता येतो का?

होय. ऑनलाइन फसवणूक, UPI Fraud, बँकिंग फसवणूक किंवा सोशल मीडिया फ्रॉडच्या प्रकरणांमध्ये देखील Zero FIR दाखल करता येतो.

13. Zero FIR दाखल करण्यासाठी कोणती कागदपत्रे लागतात?

सामान्यतः ओळखपत्र (आधार कार्ड, पॅन कार्ड इ.) आणि घटनेशी संबंधित उपलब्ध पुरावे देणे उपयुक्त ठरते. मात्र तक्रार नोंदवण्यासाठी कागदपत्रे अनिवार्य नसतात.

14. Zero FIR नोंदवण्यासाठी कोणते शुल्क लागते?

नाही. Zero FIR नोंदवणे पूर्णपणे मोफत आहे. पोलीस कोणतेही शुल्क आकारू शकत नाहीत.

15. BNSS 2023 नुसार Zero FIR ची तरतूद आहे का?

होय. भारतीय नागरिकांच्या तक्रारींची तात्काळ नोंदणी आणि न्यायप्रवेश सुनिश्चित करण्यासाठी BNSS 2023 अंतर्गत FIR नोंदणीसंदर्भातील तरतुदी लागू आहेत. 

---

👉 आपले कायदे वर आणखी कायदेशीर माहिती मिळवा!

AAPLE KAYDE©2025 | https://aaplekayde.blogspot.com/